چرا وقتی از «آینده پول» حرف میزنیم، ذهن خیلیها فقط به اپلیکیشن بانکی، کارت به کارت یا پرداخت با QR میرود؟ چون تغییر اصلی، آرام و بیسر و صدا اتفاق افتاده است. پول دیگر مثل گذشته فقط یک شیء فیزیکی نیست. امروز بخش بزرگی از پول، به شکل داده در سیستمهای بانکی ثبت میشود و جابهجاییاش بیشتر شبیه انتقال اطلاعات است تا حمل اسکناس.
در این چارچوب، «روایتی ساده از پیچیدهترین تحولات بانکی، پول ما به کجا میرود؟» فقط یک سؤال نظری نیست. این سوال به تجربههای روزمره ما وصل است. سرعت انتقال پول، امنیت تراکنشها، وابستگی بانکها به فناوری، و حتی شکلهای جدید پول، مستقیم روی هزینهها و ریسکهای مالی ما اثر میگذارند. بنابراین اگر قرار است آینده پول را بفهمیم، لازم نیست اقتصاددان باشیم. کافی است مفاهیم را از زبان پیچیده بیرون بیاوریم و آنها را به زبان زندگی واقعی برگردانیم؛ همان جایی که پول، هر روز در آن حرکت میکند.
ترس از واژگان تخصصی، مانعی برای درک اقتصاد
یکی از دلایل اصلی که بسیاری از افراد از بحثهای مالی و بانکی فاصله میگیرند، «ترس از واژههای تخصصی» است. اصطلاحاتی مثل پول دیجیتال بانک مرکزی، پرداخت آنی، زیرساخت ابری یا تابآوری دیجیتال در نگاه اول شبیه مفاهیم دانشگاهی به نظر میرسند. اما واقعیت این است که این واژهها، دقیقا همان اتفاقهایی را توضیح میدهند که ما در زندگی روزمره تجربه میکنیم.
برای مثال، وقتی انتقال پول در چند ثانیه انجام میشود، پشت این تجربه ساده، یک مفهوم فنی و زیرساختی قرار دارد. یا وقتی یک اختلال گسترده باعث کندی پرداختها میشود، در واقع با مسئلهای به نام تابآوری سیستم مالی مواجه هستیم. بنابراین مسئله این نیست که این مفاهیم به زندگی ما مربوط نیستند؛ مسئله این است که زبان توضیح آنها برای مخاطب عمومی پیچیده شده است.
از طرف دیگر، خود بانکها هم به دلیل منطق اقتصادی و مدیریتی، روی دیجیتالی شدن اصرار دارند. یک نمونه روشن، هزینه تعامل با مشتری است. طبق تحلیل Bain، هر تعامل موبایلی برای بانک حدود ۱۰ سنت هزینه متغیر دارد، اما همان تعامل از مسیر کارمند باجه یا کالسنتر، حدود ۴ دلار هزینه ایجاد میکند. همین اختلاف، بانکها را به سمت سادهسازی، خودکارسازی و توسعه خدمات دیجیتال هل میدهد.
پس اگر این واژهها ترسناک به نظر میرسند، مشکل از مخاطب نیست. مشکل از ترجمه پیچیده و روایتهای غیرآموزشی است. راهحل هم روشن است: مفاهیم را باید به زبان ساده، اما دقیق و قابل اعتماد توضیح داد.
سفر پول، از گاوصندوقهای فلزی تا سرورهای ابری
در گذشته، تصویر غالب از پول، چیزی شبیه «دارایی فیزیکی» بود. اسکناس و سکه در کیف، پول نقد در صندوق، و دارایی در گاوصندوقهای فلزی. اما در بانکداری امروز، بخش بزرگی از پول دیگر در قالب فیزیکی نگهداری نمیشود. پول در حسابهای بانکی ثبت میشود و انتقال آن، بیشتر به معنای تغییر رکوردهای دیجیتال در سیستمهاست. به همین دلیل است که پرداخت و انتقال پول، به جای اینکه شبیه جابهجایی یک شیء باشد، شبیه ارسال یک پیام انجام میشود.
این تغییر فقط یک موضوع فنی نیست؛ یک تحول ساختاری است. بانک جهانی در گزارش Global Findex اعلام کرده که در سال ۲۰۲۱، مالکیت حساب مالی در جهان به ۷۶٪ بزرگسالان رسیده است، اما هنوز ۱.۴ میلیارد نفر حساب مالی ندارند. این آمار دو پیام همزمان دارد: از یک طرف، پول در جهان دیجیتالتر شده چون ابزارهای مالی و حسابها گستردهتر شدهاند. از طرف دیگر، هنوز مسئله دسترسی حل نشده و بخش بزرگی از مردم، به خدمات مالی پایدار و ساده دسترسی ندارند. بنابراین آینده پول فقط مسئله فناوری نیست؛ مسئله «دسترسی» هم هست.
در همین مسیر، زیرساخت بانکها هم تغییر کرده است. بانکداری مدرن روی شبکه، دیتاسنتر و سرویسهای ابری تکیه میکند. این وابستگی به فناوری، سطح جدیدی از ریسک را وارد سیستم کرده است. به همین دلیل، قانونگذارها هم حساستر شدهاند. اتحادیه اروپا در چارچوب DORA، بعضی شرکتهای بزرگ فناوری مثل AWS، Google Cloud و Microsoft را بهعنوان «ارائهدهنده حیاتی» برای صنعت مالی معرفی کرده است. چون اگر چنین سرویسهایی دچار قطعی یا ضعف شوند، فشار آن فقط روی یک بانک نیست؛ میتواند کل خدمات مالی را تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت آگاهی از تحولات سیستم پولی برای همه
ممکن است در نگاه اول، این بحثها دور از زندگی روزمره به نظر برسند. اما واقعیت این است که تحولات بانکی فقط شکل پرداخت را عوض نمیکند؛ «ریسکهای مالی» را هم بازتعریف میکند. هرچه پول بیشتر به داده تبدیل شود، امنیت سایبری، کیفیت زیرساخت، و مدیریت بحران نقش پررنگتری پیدا میکنند. یعنی همان چیزی که تا چند سال پیش بیشتر دغدغه متخصصها بود، امروز به یک مسئله عمومی تبدیل شده است.
برای مثال، اگر یک اختلال زیرساختی یا حمله سایبری رخ دهد، اثر آن فقط محدود به یک اپلیکیشن بانکی نیست. ممکن است زنجیره پرداخت، دسترسی به حسابها یا حتی تراکنشهای بینبانکی را مختل کند. به همین دلیل است که اتحادیه اروپا قانون DORA را طراحی کرده است. این قانون از ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ اجرا میشود و از نهادهای مالی میخواهد تابآوری دیجیتال را جدی بگیرند. یعنی بانکها باید برای سناریوهای اختلال، از دسترس خارج شدن سرویسها، حملات سایبری و بحرانهای فناوری، برنامه روشن و قابل آزمون داشته باشند.
همزمان، شکل پول هم در حال تغییر است. طبق گزارش BIS درباره ارز دیجیتال بانک مرکزی، از ۹۳ بانک مرکزی پاسخدهنده در نظرسنجی ۲۰۲۴، حدود ۹۱٪ روی CBDC خردهفروشی، عمدهفروشی یا هر دو کار میکنند. این یعنی بانکهای مرکزی هم دارند خودشان را با جهان پول دیجیتال هماهنگ میکنند.
چگونه بانکداری مدرن را به زبان ساده یاد بگیریم؟
بانکداری مدرن در ظاهر پر از واژههای تخصصی است، اما در عمل با چند تجربه ساده روزمره سروکار دارد: سرعت انتقال پول، اختلال در پرداختها، امنیت تراکنش و تغییر شکل پول. مسئله اینجاست که بسیاری از افراد، این تحولات را جدا از هم میبینند. یک روز درباره پرداخت آنی میشنوند، روز دیگر درباره پول دیجیتال بانک مرکزی، و روز دیگر درباره اختلال زیرساخت یا امنیت سایبری. نتیجه این میشود که تصویر کلی شکل نمیگیرد و ذهن مخاطب از موضوع فاصله میگیرد.
راه یادگیری این نیست که همه مفاهیم را حفظ کنیم؛ راه این است که یک چارچوب ساده داشته باشیم. کافی است چند سوال مشخص را دنبال کنیم: پول امروز کجا ثبت میشود؟ انتقال پول چرا سریعتر شده؟ بانکها چطور هزینه را پایین میآورند؟ وقتی زیرساخت یا سرویسهای ابری دچار مشکل میشوند، چه اتفاقی برای پرداختها میافتد؟ همین سؤالها کمک میکنند خبرهای بانکی، از حالت رمزآلود خارج شوند و به یک روند قابل تحلیل تبدیل شوند.
معرفی کتاب بانکداری آینده؛ پلی میان مردم و مفاهیم مالی
وقتی هدف، فهم بانکداری مدرن باشد، چیزی که بیش از هر چیز اهمیت دارد «روایت آموزشی» است. یعنی مفاهیم به جای اینکه با زبان خشک و تخصصی توضیح داده شوند، باید به زبان قابل فهم و مرحلهبهمرحله تبدیل شوند؛ طوری که مخاطب غیرمتخصص هم بتواند مسیر تغییر پول و بانکداری را دنبال کند.
کتاب «بانکداری آینده» نوشته دومان سهند دقیقا با همین رویکرد نوشته شده است. این کتاب تلاش میکند تحولات پولی و بانکی را به زبان ساده توضیح و دهد تا مخاطب عام و غیرمتخصص بهراحتی متوجه این مفاهیم شود.
